Viện Bảo Tàng Úc Việt: Chuyện đầu tiên là chuyện tiền đâu?

Dựa trên một bản tường trình, bài viết này đặt ra những câu hỏi về nguồn tài trợ của chính phủ, mục đích ban đầu của viện bảo tàng, tính minh bạch trong việc nhận tiền đóng góp và trách nhiệm gìn giữ lịch sử người Việt tỵ nạn.

Trong mùa tranh cử tiểu bang Victoria năm 2014, ông Nguyễn Văn Bon được cho là đã công bố kế hoạch xin chính phủ tài trợ xây dựng một trung tâm văn hóa có phòng triển lãm trên bốn mảnh đất tại Đền Thờ Quốc Tổ, North Sunshine. Đảng Lao Động được cho là đã hứa cấp $200,000 nếu đắc cử, trong đó $100,000 dành cho việc nghiên cứu xây dựng trung tâm văn hóa và viện bảo tàng.

Ngày 6/10/2018, chính phủ Lao Động dưới thời Thủ hiến Daniel Andrews công bố tài trợ $750,000 cho dự án mang tên “First Vietnamese Cultural Centre and Museum”, đồng thời hứa cấp thêm $1.8 triệu nếu đảng Lao Động thắng cử.

Sau đó, dự án trải qua nhiều thay đổi. Bà Phượng Vỹ và ông Thế Phong được cho là từng mô tả Hội Đồng Thành Phố Maribyrnong đã cung cấp đất tại Footscray, nhưng thỏa thuận về sau được mô tả là hợp đồng thuê đất trong 15 năm. Dự án chuyển từ một trung tâm văn hóa dự kiến xây tại North Sunshine thành viện bảo tàng gắn với địa điểm Footscray, trước khi Viện Bảo Tàng Úc Việt (Vietnamese Museum Australia — VMA) hoàn thành tại Sunshine.

Ông Thế Phong được dẫn lời giải thích rằng mức tài trợ của chính phủ dành cho một trung tâm văn hóa tối đa chỉ là $500,000, nên việc xây dựng viện bảo tàng là lựa chọn phù hợp hơn để xin được khoản tài trợ lớn hơn.

Bản tường trình cũng dẫn lời ông Lâm Hữu Lộc nói với nhà báo Nguyễn Hồng Anh rằng nếu đặt tên là “Viện Bảo Tàng Thuyền Nhân” hoặc “Viện Bảo Tàng của Người Việt Tỵ Nạn Cộng Sản” thì sẽ không xin được tiền chính phủ.

Những thông tin này đặt ra câu hỏi liệu nguồn tài trợ của chính phủ có ảnh hưởng đến tên gọi, địa điểm, mục đích và cách trình bày lịch sử người Việt tại Úc hay không. Một câu hỏi khác là liệu cựu Thủ hiến Daniel Andrews có nên được chính thức vinh danh vì vai trò hỗ trợ dự án này hay không.

Tòa nhà vĩ đại, nhưng câu chuyện bên trong là câu chuyện của ai?

Ông Lê Minh được cho là đã thuật lại lời MC Nam Lộc mô tả VMA là viện bảo tàng vĩ đại nhất của người Việt trên thế giới, được thiết kế và xây dựng từ đầu chứ không phải mua một nhà kho rồi sửa lại.

Bản tường trình so sánh VMA với các viện bảo tàng của người Việt tỵ nạn tại Hoa Kỳ, vốn được cho là hình thành từ tiền bạc, công sức và tâm huyết của chính cộng đồng tỵ nạn.

Trong khi đó, VMA nhận được khoản tài trợ đáng kể từ tiền thuế của người dân Úc thông qua chính phủ Lao Động của ông Daniel Andrews. Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: làm thế nào để cộng đồng có thể tin tưởng rằng viện bảo tàng sẽ gìn giữ trung thực lịch sử và trải nghiệm của những người Việt đã bỏ nước ra đi để trốn khỏi chế độ cộng sản?

Ông Lê Minh được dẫn lời cho biết viện bảo tàng chọn tập trung vào những khía cạnh tích cực của hành trình tỵ nạn, thay vì nhấn mạnh các hình ảnh kinh hoàng có thể khiến những người lớn tuổi đau lòng.

Tuy nhiên, một viện bảo tàng ghi lại lịch sử tỵ nạn cần trình bày đầy đủ câu chuyện, bao gồm sự đàn áp, gian khổ, hiểm nguy và những tổn thương đã khiến người Việt phải rời bỏ quê hương.

Nếu thiếu bối cảnh lịch sử này, câu chuyện về những người tỵ nạn chính trị đi tìm tự do có nguy cơ trở thành câu chuyện di dân Việt Nam nói chung, làm lu mờ sự khác biệt giữa những người trốn chạy chế độ cộng sản và những người đến Úc vì các lý do khác.

Câu hỏi về sự ủng hộ từ chính quyền Việt Nam

Một bản tin của Bộ Ngoại Giao Việt Nam cho biết sáng ngày 3/12/2022, Bộ trưởng Ngân khố Victoria Tim Pallas đã tiếp ông Vương Đình Huệ, khi đó là Chủ tịch Quốc hội Việt Nam.

Bản tin cho biết ông Pallas đề cập đến việc thúc đẩy thành lập một trung tâm văn hóa người Việt, trong khi ông Vương Đình Huệ bày tỏ sự ủng hộ đối với sáng kiến này. Bản tin không nêu đích danh VMA.

Cuộc gặp này đặt ra những câu hỏi đối với cộng đồng người Việt tỵ nạn về mối quan hệ giữa các sáng kiến văn hóa và lợi ích chính trị tại Việt Nam. Tuy nhiên, cuộc gặp và lời bày tỏ ủng hộ, tự chúng, không chứng minh rằng chính quyền Việt Nam đã gây ảnh hưởng đến VMA hoặc hoạt động của viện bảo tàng.

Vấn đề cốt lõi cần được làm rõ là: những cơ chế bảo vệ nào đang được áp dụng để bảo đảm viện bảo tàng giữ được tính độc lập và không bị chi phối bởi các lợi ích chính trị?

Tiền đóng góp của đồng hương đi đâu?

Một vấn đề khác là tiền đóng góp của đồng hương cho VMA.

Giá đóng góp cho mỗi “viên gạch” lưu niệm ban đầu được nêu là $1,000, sau đó giảm xuống còn $500. Bản tường trình cũng cho rằng một số người đóng góp nhận được biên nhận, trong khi những người khác gặp khó khăn khi tìm kiếm giấy tờ xác nhận khoản tiền đã đóng.

Danh sách đầy đủ những người đóng góp được cho là chưa được công bố vào thời điểm bản tường trình được thực hiện. Một số người được cho là đã yêu cầu hoàn lại tiền sau khi biết viện bảo tàng không thuộc sở hữu của Cộng Đồng Người Việt Tự Do.

Bản tường trình còn cho biết danh sách những người yêu cầu hoàn tiền đã được gửi cho ông Nguyễn Văn Bon, nhưng những người yêu cầu chưa nhận được câu trả lời thỏa đáng.

Những vấn đề này cần được tổ chức chịu trách nhiệm về viện bảo tàng giải thích rõ ràng. Người đóng góp có quyền được tiếp cận hồ sơ minh bạch về khoản tiền mình đã đóng, báo cáo tài chính và quy trình xử lý yêu cầu hoàn tiền.

Ai sẽ trả chi phí hoạt động hằng năm?

Xây dựng một viện bảo tàng mới chỉ là bước khởi đầu. Việc duy trì cơ sở, tổ chức triển lãm và bảo quản các bộ sưu tập đều cần nguồn tài chính lâu dài.

Bản tường trình nêu mối lo ngại về khoản chi phí hoạt động ước tính $2 triệu mỗi năm và đặt câu hỏi nguồn tiền sẽ đến từ đâu nếu VMA không đủ khả năng trang trải.

Đối với cộng đồng người Việt tỵ nạn, nguồn tài trợ trong tương lai rất quan trọng vì liên quan trực tiếp đến mục đích lịch sử mà viện bảo tàng tuyên bố theo đuổi. Những biện pháp nào sẽ bảo đảm rằng khó khăn tài chính không tạo áp lực buộc viện bảo tàng phải nhận tiền từ các tổ chức hoặc thế lực chính trị có quan điểm đi ngược lại mục đích đó?

Đây là câu hỏi về tính minh bạch và cơ chế quản trị, không phải bằng chứng cho thấy viện bảo tàng đã nhận nguồn tài trợ như vậy.

Ai chịu trách nhiệm nếu mục tiêu của viện bảo tàng thay đổi?

Kể từ khi bà Phượng Vỹ và ông Thế Phong thành lập công ty phụ trách viện bảo tàng, nhiều câu hỏi của đồng hương về việc quản lý, tài trợ và trách nhiệm giải trình được cho là vẫn chưa được trả lời thỏa đáng.

Bản tường trình kể lại một cuộc trao đổi trong đó bà Phượng Vỹ được hỏi phải làm gì nếu viện bảo tàng nhận tiền từ phía chính quyền cộng sản rồi treo cờ đỏ sao vàng. Theo lời thuật lại, bà được dẫn lời trả lời rằng mọi người hãy kéo đến biểu tình.

Nhưng biểu tình có nên là biện pháp bảo vệ duy nhất? Nhiều người tỵ nạn lớn tuổi không còn đủ sức khỏe để tham gia. Sự minh bạch, cơ chế quản trị rõ ràng và trách nhiệm giải trình trước công chúng cần được thiết lập trước khi tranh chấp xảy ra.

Những câu hỏi vẫn cần được trả lời

VMA là một cơ sở có ý nghĩa đối với người Việt tại Úc, đặc biệt là những người đã bỏ Việt Nam ra đi sau khi chế độ cộng sản nắm quyền. Mục đích lịch sử của viện bảo tàng cần được xem xét nghiêm túc vì đây không chỉ là một tòa nhà, mà còn là nơi lưu giữ ký ức và trải nghiệm của cả một cộng đồng tỵ nạn.

Những vấn đề cần được giải đáp rõ ràng gồm:

Các khoản tài trợ của chính phủ được cấp như thế nào, và điều kiện tài trợ có ảnh hưởng đến mục đích, địa điểm hoặc tên gọi ban đầu của dự án hay không?
Đồng hương có thể xem hồ sơ đóng góp, biên nhận và báo cáo sử dụng tiền ở đâu?
Tình hình tài chính hiện tại của viện bảo tàng ra sao, và nguồn nào sẽ trang trải chi phí hoạt động lâu dài?
Những cơ chế quản trị nào bảo đảm viện bảo tàng độc lập với sự chi phối chính trị?
Viện bảo tàng sẽ bảo đảm trình bày trung thực sự đàn áp, đau khổ và hành trình tìm tự do của người Việt tỵ nạn như thế nào?

Những câu hỏi này cần được trả lời bằng tài liệu, báo cáo tài chính và lời giải thích rõ ràng từ những người có trách nhiệm.

Viện bảo tàng không chỉ là một tòa nhà. Đó là nơi gìn giữ lịch sử. Cộng đồng người Việt tỵ nạn xứng đáng được biết rõ viện bảo tàng được xây dựng bằng nguồn tiền nào, hoạt động nhờ nguồn tài trợ nào và câu chuyện lịch sử nào đang được kể lại.

Bài viết dựa trên một bản tường trình chưa được kiểm chứng độc lập. Các cá nhân và tổ chức được đề cập cần có cơ hội phản hồi.

Hai Dinh
Independent Candidate for Footscray
Safety. Opportunity. Community.